KIVANC NOTES
Abone olun
Menüyü kapat
Abone olun

KivancPiyasa notları

Küçük yatırımcı ile büyük oyuncular arasındaki fark üzerine notlar.

Aynı piyasada küçük yatırımcı ile büyük kurum aynı koşullarda işlem yapmaz. Bilgiye erişim, işlem hızı ve sermaye gücü bu farkı şekillendirir.

Notları okuyun Grafikler

Aynı fiyat hareketi, iki farklı zamanda

Temsili model

Hızlı veri altyapısı kullanan kurumlar fiyat değişimini daha erken görebilir. Aynı değişim küçük yatırımcının ekranına daha geç ulaşabilir.

Anlık veri Gecikmeli veri

Veriyi önce gören, karar vermeye de önce başlar. Bilgiye erişimdeki kısa bir fark, bir zaman avantajına dönüşebilir.

Açıklama amaçlı bir örnektir. Gerçek fiyatları veya ölçülmüş bir gecikmeyi göstermez.

Altın renkli düz çizgi anlık veriyi, kesik çizgi ise aynı verinin ekrana daha geç yansımasını temsil eder.

Deneyim, piyasa ve risk üzerine

Notlar

Kişisel deneyim1 dk

Orada Olmadığım Saatler

Ben uyurken ekrandaki değer yaklaşık 280 dolardan 1.050 dolara çıktı. Sonra başladığı yere döndü. Satış emri vermemiştim.

Kişisel deneyim · Kripto2 dk

Alış Açık. Satış Kapalı.

Yaklaşık 10 dolar yatırdım. Ekranda 44.849,78 dolar görünüyordu. Satıştan sonra cüzdanıma geçen tutar bir sentin altındaydı.

Küçük yatırımcı ve büyük oyuncular

Fark

Ekran aynı, fiyatlar aynı; koşullar farklı. Fark çoğu zaman zekâdan değil; bilgiye erişimden, altyapıdan ve işlem büyüklüğünden gelir. İki tarafı yan yana koyunca fark netleşir.

Konu Küçük yatırımcı Büyük oyuncular
Bilgiye erişim Genellikle haberleri ve yatırım uygulamasındaki verileri izler. Ücretli veri hizmetlerine ve araştırma ekiplerine büyük bütçeler ayırabilir.
İşlem hızı Hızı, kullandığı uygulamaya ve aracı kuruma bağlıdır. Özel bağlantılar ve otomatik sistemlerle daha hızlı işlem yapabilir.
Fiyata etkisi İşlemleri piyasaya göre küçük olduğu için fiyatı genellikle pek etkilemez. Büyük alım ve satımları fiyatı hareket ettirebilir.
Yatırım süresi Ne kadar süre yatırımda kalacağını kendi ihtiyaçlarına göre seçer. Fonun kuralları ve müşterilerin talepleri bu süreyi belirleyebilir.
Yatırım amacı Kendi birikimini korumak ve kişisel hedeflerine ulaşmak için yatırım yapar. Fonun ya da kurumun getiri hedefine ve risk sınırlarına göre yatırım yapar.

Genel bir karşılaştırmadır. İmkânlar yatırımcıya, kullanılan hizmete ve piyasaya göre değişebilir.

Bileşik getiri

Kazancı yeniden yatırdığınızda kazanç da kazandırır. Örneğin yılda %7 getiriyle 100.000 TL, hiç ek para koymadan 10 yılda yaklaşık 197.000 TL olur.

Varsayımsal hesaplama; getiri garantisi değildir. Enflasyon, vergi ve masraflar hariçtir. Tutarın artması, alım gücünün aynı oranda arttığı anlamına gelmez.

Kendiniz hesaplayın · Investor.gov

Bekleme süresi

Ne kadar bekleyeceğinizi hedefiniz belirlesin. Uzun süre elde tutmak tek başına kazanç getirmez; planınızı ve riskinizi düzenli olarak gözden geçirin.

Temsili model

Grafikler

Bu grafikler neden var?

Dört grafik, dört soruyu yanıtlar: Korkuyla alıp satmak ne kaybettirir? Zaman neyi değiştirir? Masraflar ne kadar götürür? Bir kaybı telafi etmek ne kadar zordur?

Klavyede ok tuşlarıyla noktalar arasında gezinebilir, Home ve End tuşlarıyla ilk ya da son noktaya gidebilirsiniz. Esc seçimi temizler.

Tepede al, dipte sat

Yükselişi kaçırma korkusuyla alıp düşüş korkusuyla satan yatırımcı, bu örnekte zarar eder.

Grafikten bir nokta seçin

Değerleri görmek için imleci grafiğin üzerinde gezdirin, grafiğe dokunun ya da parmağınızı yana kaydırın.

0. nokta

Bu noktadaki fiyat100,00

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

4. nokta

Bu noktadaki fiyat117,07

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

8. nokta

Bu noktadaki fiyat120,05

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

12. nokta

Bu noktadaki fiyat118,93

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

16. nokta

Bu noktadaki fiyat117,77

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

20. nokta

Bu noktadaki fiyat104,48

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

24. nokta

Bu noktadaki fiyat85,07

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

28. nokta

Bu noktadaki fiyat78,53

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

32. nokta

Bu noktadaki fiyat81,28

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

36. nokta

Bu noktadaki fiyat82,64

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

40. nokta

Bu noktadaki fiyat91,82

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

44. nokta

Bu noktadaki fiyat111,44

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

48. nokta

Bu noktadaki fiyat122,44

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

52. nokta

Bu noktadaki fiyat119,63

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

56. nokta

Bu noktadaki fiyat116,53

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

60. nokta

Bu noktadaki fiyat110,60

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

64. nokta

Bu noktadaki fiyat92,89

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

AlışSatış
Grafik, 100’den başlayan yapay bir fiyat eğrisidir. Dolu noktalar örnek alışları, boş noktalar örnek satışları gösterir. Alttaki sayılar noktaların sırasıdır; gün ya da saat değildir. Gerçek işlem verisi, araştırma sonucu veya alım satım sinyali değildir.

100 birim zamanla ne olur?

Aynı 100 birim, yılda %7 ve %5 getiriyle 30 yılda çok farklı sonuçlara ulaşır.

Grafikten bir nokta seçin

Değerleri görmek için imleci grafiğin üzerinde gezdirin, grafiğe dokunun ya da parmağınızı yana kaydırın.

Başlangıç

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle100,00 birim

Yıllık %5 getiriyle100,00 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

2. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle114,49 birim

Yıllık %5 getiriyle110,25 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

4. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle131,08 birim

Yıllık %5 getiriyle121,55 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

6. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle150,07 birim

Yıllık %5 getiriyle134,01 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

8. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle171,82 birim

Yıllık %5 getiriyle147,75 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

10. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle196,72 birim

Yıllık %5 getiriyle162,89 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

12. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle225,22 birim

Yıllık %5 getiriyle179,59 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

14. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle257,85 birim

Yıllık %5 getiriyle197,99 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

16. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle295,22 birim

Yıllık %5 getiriyle218,29 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

18. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle337,99 birim

Yıllık %5 getiriyle240,66 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

20. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle386,97 birim

Yıllık %5 getiriyle265,33 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

22. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle443,04 birim

Yıllık %5 getiriyle292,53 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

24. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle507,24 birim

Yıllık %5 getiriyle322,51 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

26. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle580,74 birim

Yıllık %5 getiriyle355,57 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

28. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle664,88 birim

Yıllık %5 getiriyle392,01 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

30. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Yıllık %7 getiriyle761,23 birim

Yıllık %5 getiriyle432,19 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

Yıllık %7 getiriyleYıllık %5 getiriyle
Başlangıç 100 birimdir; ek para yatırılmaz. Her yıl %7 ve %5 sabit getiri varsayılır ve kazanç yeniden yatırılır. Bunlar beklenti veya garanti değildir. Vergi, masraf ve enflasyon hariçtir.Paranızın artması, alım gücünüzün de aynı oranda artması demek değildir. Örneğin bir yılda enflasyon %5 olursa, vergi ve masraflar hariç %7 getiri alım gücünüzü yaklaşık %1,9 artırır. %5 getiri ise yalnızca alım gücünüzü korur. Enflasyon getirinizden yüksekse, paranız artsa bile daha az şey satın alabilirsiniz.

Masraflar sonucu ne kadar değiştirir?

Yılda yalnızca 1 puanlık masraf farkı, 30 yılda büyük bir farka dönüşür.

Masraf ne demek? Getiriden düşen kesintilerin toplamı: fon veya portföy yönetim ücreti, işlem komisyonu, alış ve satış fiyatı arasındaki fark, saklama ve platform ücretleri, döviz dönüşümü ve işlem vergileri. Hangi kalemlerin uygulandığı ürüne ve kuruma göre değişir.

Grafikten bir nokta seçin

Değerleri görmek için imleci grafiğin üzerinde gezdirin, grafiğe dokunun ya da parmağınızı yana kaydırın.

Başlangıç

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7100,00 birim

Masraflardan sonra %6100,00 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

2. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7114,49 birim

Masraflardan sonra %6112,36 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

4. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7131,08 birim

Masraflardan sonra %6126,25 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

6. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7150,07 birim

Masraflardan sonra %6141,85 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

8. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7171,82 birim

Masraflardan sonra %6159,38 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

10. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7196,72 birim

Masraflardan sonra %6179,08 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

12. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7225,22 birim

Masraflardan sonra %6201,22 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

14. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7257,85 birim

Masraflardan sonra %6226,09 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

16. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7295,22 birim

Masraflardan sonra %6254,04 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

18. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7337,99 birim

Masraflardan sonra %6285,43 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

20. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7386,97 birim

Masraflardan sonra %6320,71 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

22. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7443,04 birim

Masraflardan sonra %6360,35 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

24. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7507,24 birim

Masraflardan sonra %6404,89 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

26. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7580,74 birim

Masraflardan sonra %6454,94 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

28. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7664,88 birim

Masraflardan sonra %6511,17 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

30. yılın sonu

100 birimle başlayan portföy:

Masraflardan önce %7761,23 birim

Masraflardan sonra %6574,35 birim

Varsayımsal örnek; getiri garantisi değildir.

Masraflardan önce %7Masraflardan sonra %6
Varsayımsal örnek: 100 birim, 30 yıl boyunca masraflardan önce yılda %7, masraflardan sonra yılda %6 getiri sağlar. Belirli bir ürünün ücret hesabı değildir; ücretin hesaplanma ve tahsil edilme biçimi sonucu değiştirebilir. Vergi ve enflasyon hariçtir.

Kaybı telafi etmek için ne kadar yükseliş gerekir?

100 biriminiz %50 değer kaybettiğinde 50 birim kalır. Kaybı geri almak için %50 yükseliş yetmez; kalan tutarın iki katına çıkması, yani %100 artması gerekir.

%50
Kayıp oranını seçin

100 birimden kalan50 birim90 birim80 birim70 birim60 birim50 birim40 birim30 birim20 birim10 birim

Gereken yükseliş%100%11,11%25%42,86%66,67%100%150%233,33%400%900

%50 kayıptan sonra 100 birimden 50 birim kalır. Başlangıçtaki tutara dönmek için %100 yükseliş gerekir.

Başlangıca dönmek için kalan 50 birime 50 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %100 artması demektir.

Başlangıca dönmek için kalan 90 birime 10 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %11,11 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 80 birime 20 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %25 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 70 birime 30 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %42,86 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 60 birime 40 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %66,67 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 50 birime 50 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %100 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 40 birime 60 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %150 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 30 birime 70 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %233,33 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 20 birime 80 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %400 artması demektir.Başlangıca dönmek için kalan 10 birime 90 birim eklenmeli. Bu, kalan tutarın %900 artması demektir.

Hesap, ek para yatırılmadığını varsayar. Vergi, masraf ve enflasyon hariçtir. Grafik, gereken yükselişi gösterir; gerçekleşeceğine dair bir tahmin içermez.

Kontrol edebileceğiniz üç şey

  1. Süreyi planlayın

    Paraya ne zaman ihtiyacınız olacağını baştan belirleyin ve süreyi buna göre seçin. Yakında lazım olacak parayı uzun vadeli bir plana bağlamayın.

  2. Riski sınırlayın

    İşleme girmeden önce ne kadar kaybetmeyi göze alabileceğinizi belirleyin ve işlem büyüklüğünü buna göre seçin. Tek bir işlem, birikiminizin büyük bölümünü riske atmamalı.

  3. Planınızı gözden geçirin

    Neden aldığınızı ve hangi koşulda satacağınızı önceden yazın. Gerekçe artık geçerli değilse planı yeniden değerlendirin. Hiçbir emir türü sonucu garanti etmez.

Hakkında

Küçük yatırımcının gözünden yazılır.

Kivanc, piyasaların nasıl işlediğini ve küçük yatırımcının nerede dezavantajlı kaldığını inceliyor. Notlar; borsaların, aracı kurumların ve kripto platformlarının görünmeyen işleyişini, riskleri ve yatırımcı davranışlarını anlatıyor. Burası notlardan, denemelerden ve küçük araştırmalardan oluşan bağımsız bir derleme. Hiçbir içerik yatırım tavsiyesi değildir.

Her fiyat hareketi bir işlem fırsatı değildir.

Kivancnotes
Kivancnotes’un ardındaki imza ATELANCE İmzasını gördünüz. Şimdi dünyasını keşfedin. Atelance’ı keşfedin Yeni sekmede açılır.
Notlara dön

Kişisel deneyim

Orada Olmadığım Saatler

Kivanc · 1 dk

Bu not kişisel deneyime dayanır. Tutarlar yaklaşık ve yuvarlanmıştır. İşlem kayıtları ve fiyat geçmişi bu sayfada yer almadığı için ekranda görünen değerin o anda ne kadarının satılabilir olduğu bağımsız olarak doğrulanamıyor.

Ben uyurken hesabımda görünen değer yaklaşık 280 dolardan 1.050 dolara çıktı. Daha sonra yeniden başlangıç seviyesine döndü. O sırada satış yapmadığım için bu artış gerçekleşmiş bir kazanç değildi.

Geçmiş fiyat grafiğinde benzer bir hareketin daha önce de oluştuğunu gördüm. Bu bana bir örüntü varmış gibi geldi. Ancak geçmişte benzer bir şekil görmek, aynı hareketin yeniden gerçekleşeceği anlamına gelmiyordu.

Önceden satış emri vermemiştim. Çıkış koşullarımı ve satış emrimi önceden belirleseydim, platformun kuralları ve piyasa koşulları elverdiği ölçüde ben ekran başında değilken de satış gerçekleşebilirdi. Bu yüzden benim için asıl sorun o an ekranda olmamak değil, önceden hazırlanmış bir çıkış planının bulunmamasıydı.

Ekranda görünen yaklaşık 770 dolarlık artış yalnızca anlık bir değerdi. Satış yapsaydım elime geçecek tutarı, emrin platformda gerçekleştiği fiyat ve işlem masrafları belirlerdi.

Benim çıkardığım ders, sürekli ekran başında kalmak değil. Asıl önemli olan işlem büyüklüğünü, çıkış koşullarını ve kullandığım emirlerin sınırlarını önceden belirlemek. Bir tepeyi kaçırmak, tek başına bir planın iyi veya kötü olduğunu göstermez.

Makalenin tamamını Substack’te okuyun

Notlara dön

Kişisel deneyim · Kripto

Alış Açık. Satış Kapalı.

Kivanc · 2 dk

Bu not, 2025’te yaşadığım olayı sonradan düzenleyerek anlattığım kişisel bir kayıttır. O sırada ekranda görünen tutarın ekran görüntüsü ve ilgili grup mesajları elimde. Cüzdana artık erişemediğim için işlem kimliklerine ve sözleşme bilgilerine ulaşamıyorum. Bu nedenle satışın teknik mekanizmasını bugün blok zinciri üzerinden yeniden doğrulayamıyorum.

2025’te bir Telegram grubunda tanıtılan bir tokena yaklaşık 10 dolar yatırdım. Bir süre sonra ekranda 44.849,78 dolar görünüyordu. Satış ekranında %99,99 kesinti gösteriliyordu. Satıştan sonra cüzdanıma geçen tutar bir sentin altındaydı.

O sırada ekrandaki 44.849,78 doları gerçekten sahip olduğum ve çekebileceğim bir tutar gibi yorumladım. Ancak bu, gerçekleşmiş bir satış geliri değildi. Ekranda bir değer görmek, aynı tutarın gerçekten satılabildiğini veya başka bir cüzdana aktarılabildiğini tek başına göstermez.

Elimdeki grup mesajlarında geri sayımlar, yüksek kazanç vaatleri ve art arda alım çağrıları var. Bu mesajlar katılımcıları hızlı karar vermeye ve aynı anda alım yapmaya yöneltiyordu. CFTC, sanal para piyasalarındaki pump and dump gruplarını anlatırken aynı tür geri sayım ve toplu alım çağrılarını örnekliyor.

Satış tarafında ayrı bir sorun vardı. Honeypot adı verilen kötü niyetli token düzeneklerinde tokenı satın alabilirsiniz, ancak satmanız engellenebilir. Bazılarında yalnızca önceden izin verilen cüzdanlar satış yapabilir; bazılarında ise satış tutarının büyük bölümü kesinti olarak alınabilir. Benim işlemimde de satış ciddi biçimde kısıtlandı. Ancak işlem kimliği ve sözleşme kodu elimde olmadığı için bu tokenın teknik mekanizmasını bugün kesin olarak sınıflandıramıyorum.

Ekrandaki 44.849,78 dolara %99,99 kesinti doğrudan uygulansaydı geriye yaklaşık 4,48 dolar kalırdı. Oysa bana geçen tutar bir sentin altındaydı. Bu fark, ekrandaki iki sayıyla tek başına açıklanamıyor. Kesin nedeni belirlemek için fiyat etkisini, likiditeyi, ek ücretleri ve satış mekanizmasını işlem kayıtları üzerinden incelemek gerekir. Bu kayıtlara artık erişemiyorum.

O sırada baktığım bir likidite havuzunda yaklaşık 10 dolar gösterildiğini hatırlıyorum. Likidite havuzu, takas işlemlerinin yapılabilmesi için sistemde tutulan varlık rezervidir. Tek bir havuzun tek bir andaki görüntüsü, tokenın tüm piyasalardaki likiditesini veya satıştan alınacak kesin tutarı göstermez.

Benim için en önemli ders şu oldu: Ekrandaki yüksek değer ile gerçekten satılabilir tutar aynı şey değildir. Satış kısıtlarını, ücretleri ve likiditeyi ayrı ayrı kontrol etmek gerekir. Küçük bir deneme satışı yapılabilse bile bu, daha sonraki satışın aynı koşullarda gerçekleşeceğini garanti etmez. CFTC’nin uyarısı, organizatörlerin oluşturulan alım talebine satış yaptığını ve fiyat düştüğünde diğer katılımcıların kayıpla karşı karşıya kalabildiğini anlatıyor.

Pump and dump nasıl işler? Açıklamayı okuyun

Kaynaklar

Makalenin tamamını Substack’te okuyun

Geri dön

Piyasa tarihi · Kısa not

1987’deki çöküş neden yaşandı?

19 Ekim 1987 · Kara Pazartesi

19 Ekim 1987 Pazartesi günü Dow Jones Sanayi Endeksi tek bir işlem gününde %22,6 değer kaybetti. Kara Pazartesi olarak anılan bu çöküşün tek bir nedeni yoktu. Federal Reserve History, hızlı yükselişin ardından zayıflayan güveni, portföy sigortası stratejilerinin satışları hızlandırmasını ve piyasa altyapısındaki sorunları başlıca etkenler arasında gösteriyor.

1. Hızlı yükselişin ardından güven zayıfladı

Endeks, ağustos sonuna kadar yedi ayda yaklaşık %44 yükselmişti. Bu hızlı artış, fiyatların şirket kârlarından fazla uzaklaştığı yönündeki kaygıları artırmıştı. Ekim ortasında ABD’nin ticaret açığı beklenenden yüksek geldi ve dolar değer kaybetti. Yatırımcı güveni daha da zayıfladı.

2. Otomatik satışlar düşüşü hızlandırdı

Portföy sigortası, fiyatlar düştükçe vadeli işlem sözleşmeleri satarak zararı sınırlamayı amaçlayan bir stratejiydi. Fiyat geriledikçe yeni satış emirleri devreye girdi. Bu satışlar fiyatı daha da aşağı çekti ve yeni satışları tetikleyen bir döngü oluşturdu.

3. Teminat baskısı ve piyasa yapısı sorunu büyüttü

Kaldıraç, sahip olduğunuz paradan daha büyük bir pozisyon açmanızı sağlar. Örneğin 10.000 TL ile 100.000 TL büyüklüğünde bir işlem açtığınızı düşünün. Fiyat %5 düşerse, masraflar hariç 5.000 TL kaybedersiniz. Piyasa yalnızca %5 gerilerken başlangıç sermayenizin yarısı kaybolmuş olur.

Zarar büyüdükçe aracı kurum ek teminat isteyebilir. Yatırımcı gerekli parayı yatıramazsa kurum pozisyonu kapatabilir. Çok sayıda hesabın aynı anda bu noktaya gelmesi yeni satış baskısı yaratabilir.

Federal Reserve History, 1987’de hisse, opsiyon ve vadeli işlem piyasalarının farklı takas süreleri kullanmasının hesap açıkları ve zorunlu tasfiyeler için zemin hazırladığını belirtiyor. Bu yapısal sorunlar, yoğun satışların etkisini büyüttü.

1987 çöküşünün temel dersi şuydu: Hızlı fiyat düşüşleri, otomatik satışlar ve piyasa altyapısındaki sorunlarla birleştiğinde birbirini besleyen bir döngüye dönüşebilir. Sonraki yıllarda takas süreçleri yenilendi ve olağanüstü düşüşlerde işlemleri geçici olarak durdurabilen devre kesici kurallar geliştirildi.

Kaynaklar

Geri dön

Açıklayıcı not

Pump and dump nasıl işler?

Kivanc · 2 dk

Pump and dump, bir varlığın fiyatını yanlış veya yanıltıcı tanıtım ve koordineli alımlarla yapay biçimde yükseltip ardından yüksek fiyattan satış yapmaya dayanan bir manipülasyon düzenidir. CFTC ve Investor.gov, bu düzende önce alım ilgisinin artırıldığını, ardından organizatörlerin ellerindeki varlıkları sattığını açıklıyor.

1. Önce varlık toplanır

Düzeni kuranlar, geniş kitlelere alım çağrısı yapmadan önce varlığı toplar. Likiditesi düşük varlıklarda daha küçük işlemler bile fiyatı daha kolay hareket ettirebilir. Bu hazırlık aşaması dışarıdan fark edilmeyebilir.

2. Toplu alım çağrısı yapılır

Mesajlaşma gruplarında geri sayımlar, hızlı kazanç vaatleri ve art arda alım çağrıları paylaşılabilir. Alım emirleri kısa sürede birikince fiyat hızla yükselebilir. CFTC, sanal para piyasalarındaki pump and dump gruplarında organizatörlerin alım sinyali için geri sayım yaptığını ve katılımcıları toplu alıma yönlendirdiğini örnekliyor.

3. Organizatörler satış yapar

Ekrandaki yüksek değer, gerçekleşmiş kazanç değildir. Organizatörler ve erken girenler, çağrıların ardından gelen yeni alıcılara satış yapabilir. Tanıtım durduğunda alım talebi zayıflayabilir ve fiyat sert düşebilir. Geç girenler bu noktada zararla kalabilir.

Honeypot farklı bir mekanizmadır. Bazı kötü niyetli token sözleşmeleri tokenı satın almanıza izin verirken satmanızı engelleyebilir. Bazılarında yalnızca önceden izin verilen cüzdanlar satış yapabilir; bazılarında ise satış tutarının büyük bölümü kesinti olarak alınabilir. Bu nedenle pump and dump ile honeypot aynı kavram değildir.

CFTC, sanal para piyasalarındaki pump and dump düzenlerine katılmamayı ve yalnızca sosyal medya ipuçlarına dayanarak token satın almamayı öneriyor. Investor.gov da pump and dump düzenlerini yatırım dolandırıcılığı türleri arasında açıklıyor. Buradaki bilgiler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.

Kaynaklar

Kivancnotes